Notitie: Een sterke samenleving en een vrije economie

Sterke samenleving én een bescheiden staat

In het conservatieve denken leidt meer individualisme paradoxaal genoeg vaak niet tot een kleinere, maar juist tot een grotere staat. De redenering verloopt grofweg als volgt.

Conservatieven zien de samenleving niet als een verzameling losse individuen, maar als een netwerk van gezinnen, families, kerken, verenigingen, buurten en andere gemeenschappen. Wanneer het individualisme sterk toeneemt, verliezen deze verbanden aan betekenis, vitaliteit én gezag.

Deze gemeenschapsverbanden – die niet tot de staat of de markt behoren – vervullen allerlei sociale functies: de scholing en opvoeding van de jonge generatie, de zorg voor ouderen, kinderen en hulpbehoevenden, de vorming en bloei van mensen, maar ook sociale correctie en controle wanneer bepaald gedrag de gemeenschap schaadt. In sterke gemeenschappen helpt men elkaar, wordt er naar elkaar omgekeken én wordt er opgetreden als iets niet goed gaat. Als deze verbanden verzwakken, verdwijnen die maatschappelijke behoeften niet. De mens blijft immers een sociaal en onvolmaakt wezen. Als de gemeenschap deze functies niet meer zelf vervult, zal de staat – en soms deels de markt – dit vacuüm opvullen.

Kortom: als gezinnen, families, buren en maatschappelijke organisaties zoals sportclubs, liefdadigheidsinstellingen en kerken minder in staat zijn om zorg, ondersteuning en sociale vorming en normering te bieden, ontstaat druk op de overheid om deze taken over te nemen. De staat wordt dan verantwoordelijk voor taken en problemen die vroeger door de samenleving zelf werden geregeld. Dat zien we bijvoorbeeld terug in de groei van sociaal werk en jeugdzorg, de financiële ondersteuning die vanuit gemeenten wordt georganiseerd en de grotere rol van politie en justitie wanneer sociale controle en onderlinge correctie binnen gemeenschappen afnemen.

Individualisme heeft daarnaast de neiging gepaard te gaan met een afname van gedeelde normen en visies op het goede leven. Het verzwakt de vanzelfsprekendheid van burgerlijke normen en waarden, van bepaalde burgerplichten en -deugden, want alles moet immers een vrije, autonome keuze zijn. Daarmee wordt ook de rol van vormende instituties als gezin, school, kerk, verenigingen en clubs verzwakt. Juist deze instituties vormen mensen, en met name jonge mensen, tot krachtige personen die later hun rol als burger in een vrije samenleving kunnen vervullen.

Dit raakt aan het mensbeeld dat in de westerse intellectuele en religieuze traditie dominant is geweest: de mens beschikt zowel over nobele als minder nobele neigingen en heeft daarom vorming, discipline en sociale instituties nodig. In meer christelijke termen: de mens is gericht op het goede, maar blijft ook vatbaar voor verleiding en zonde. Opvoeding, vorming, scholing en de gerichtheid op het dienen van de medemens en de publieke zaak ontstaan daarom niet vanzelf. Krachtige, zelfredzame burgers zijn niet af te halen bij het gemeenteloket en zijn niet te koop op de markt: zij groeien op binnen gezinnen en sterke gemeenschappen. Deze verbanden zijn daarom cruciaal en gaan in zekere zin vooraf aan zowel de staat als de markt.

Wanneer deze vormende en corrigerende verbanden wegvallen, ontstaat volgens conservatieven een grotere behoefte aan formele regels, juridische procedures, bureaucratisch toezicht en repressie om het maatschappelijke verkeer ordelijk te laten verlopen. Ook worden vanuit de staat allerlei beleidsplannen en -programma's opgesteld om maatschappelijk wenselijke uitkomsten te bevorderen. De gedachte is dus niet dat de staat per definitie slecht is, maar dat een grote en alles regulerende staat vaak het gevolg is van een verzwakte samenleving.

Een bekende conservatieve gedachte luidt:

Hoe zwakker de samenleving, hoe sterker de staat zal worden.

In de conservatieve traditie, van Burke via De Tocqueville tot Nisbet en Scruton, wordt wel betoogd dat individuele, politieke en economische vrijheid afhankelijk is van sterke sociale verbanden zoals gezin, kerk, vereniging en lokale gemeenschap. Wanneer deze verbanden verzwakken, ontstaat druk op de staat om hun functies over te nemen.

Conservatieven wijzen bijvoorbeeld op:

• de afname van mantelzorg binnen families of de verzwakking van het gezin, waardoor meer professionele en publieke zorg nodig is;
• het afnemen van verenigingsleven, caritas en kerkelijke betrokkenheid, waardoor eenzaamheid en zorg voor de armen vaker een overheidsvraagstuk worden;
• problemen rond opvoeding en sociale cohesie die leiden tot meer jeugdzorg, gezinscoaches, buurtcoaches en repressieve handhaving door justitie en politie.

Liberalen gaan er vaak te gemakkelijk vanuit dat meer individuele vrijheid automatisch leidt tot een kleinere staat. Conservatieven betwijfelen dit. Zij stellen dat vrijheid alleen duurzaam kan bestaan binnen sterke sociale instituties die mensen vormen tot krachtige en verantwoordelijke burgers. Hoewel de mens allerlei goede sentimenten kent, zoals empathie, medelijden, liefde en zorgzaamheid, komen deze pas door vorming en opvoeding tot gepaste bloei. Tegelijkertijd kent de mens ook minder fraaie sentimenten, zoals hebzucht, mateloosheid en jaloezie. Daarom zijn sterke gemeenschappelijke opvattingen nodig over wat het betekent om een goed mens en een goed burger te zijn, maar ook over verantwoordelijkheden binnen gezin, familie en gemeenschap: wat betekent het om een goede vader of moeder, een goede buur (noaber) en een betrokken lid van de samenleving te zijn?

Daarom wordt binnen het conservatisme gepleit voor een sterke samenleving én een bescheiden staat. De familie, lokale gemeenschap, maatschappelijke organisaties en religieuze instituties vormen namelijk een buffer tussen het individu en de overheid. Zodra die tussenlaag verdwijnt, of verzwakt, komt het individu rechtstreeks tegenover de staat te staan en trekt de staat steeds meer taken naar zich toe. Want mensen staan alleen relatief zwak, maar samen sterk.

Deze visie op de verhouding tussen individu, gemeenschap en staat heeft ook belangrijke gevolgen voor de economische orde.

II. Conservatieve economische politiek

Vanuit een conservatief perspectief volgt uit deze analyse dat economische politiek niet uitsluitend moet draaien om economische groei, efficiëntie of individuele keuzevrijheid. De markt en het vrije spel van vraag en aanbod worden daarbij niet als vanzelfsprekend goed of slecht beschouwd. De beoordeling van marktwerking hangt af van de vraag in hoeverre deze bijdraagt aan het behoud en de versterking van de gemeenschapsverbanden waarop een vrije samenleving – en daarmee ook een vrije economie – rust.

Dat leidt tot een aantal belangrijke uitgangspunten.

1. Economie ten dienste van de gemeenschap

Conservatieven zijn vaak kritisch op het idee dat de markt het belangrijkste ordeningsprincipe van de samenleving zou moeten zijn. De economie is een middel, geen doel op zichzelf. Een conservatief zal daarom altijd vragen stellen als:

• Versterkt dit beleid gezinnen?
• Ondersteunt het lokale gemeenschappen?
• Bevordert het verantwoordelijk burgerschap?
• Draagt het bij aan maatschappelijke stabiliteit?
• Versterkt het de gemeenschap als geheel?

De vraag is daarbij dus niet primair: verhoogt dit beleid het BBP of de economische output? Dat zijn belangrijke aspecten: welvaart en economische groei zijn waardevol en dragen bij aan een goede samenleving. Maar zij vormen niet het enige criterium waarop economisch beleid moet worden beoordeeld, het gaat ook over het floreren van de gemeenschap in het nu, maar ook in de toekomst.

2. Belang privaat eigendom en zelfstandigheid

Conservatieven hechten sterk aan particulier eigendom. Eigendom creëert verantwoordelijkheid, onafhankelijkheid en betrokkenheid bij de eigen omgeving en gemeenschap. Daarnaast wordt eigendom vaak gezien als een kwestie van rechtvaardigheid: mensen moeten kunnen delen in de vruchten van hun eigen arbeid en inzet. Een conservatief zal daarom doorgaans positief staan tegenover:

• woningbezit
• familiebedrijven
• zelfstandig ondernemerschap
• aandelenbezit
• pensioen- en spaargelden

Dit sluit aan bij het idee van een property-owning democracy: een samenleving waarin zoveel mogelijk burgers beschikken over eigen vermogen, bijvoorbeeld door woningbezit, aandelenbezit, ondernemerschap of pensioenopbouw. Een brede spreiding van eigendom vormt daarbij niet alleen een economische waarde, maar ook een belangrijke maatschappelijke voorwaarde voor zelfstandige burgers en sterke gemeenschappen.

Eigendom zorgt ervoor dat mensen minder afhankelijk zijn van de staat en meer verantwoordelijkheid kunnen dragen voor zichzelf en hun omgeving. Het vormt de basis van een brede middenklasse en daarmee ook een materiële voorwaarde voor het goed functioneren van het democratisch zelfbestuur.

Eigendomsrechten zijn cruciaal voor een vrije samenleving en voor krachtige, zelfstandige burgers. Eigendom brengt echter ook verantwoordelijkheid met zich mee, zeker voor degenen die meer bezitten. Economische vrijheid betekent in een conservatieve visie daarom niet alleen dat men zelf kan bepalen wat men met zijn bezit doet, maar ook dat men verantwoordelijkheid draagt tegenover de bredere gemeenschap waartoe men behoort en tegenover toekomstige generaties.

3. Geen staatsafhankelijkheid of marktafhankelijkheid, maar sterke gemeenschappen

Conservatieven wantrouwen doorgaans twee uitersten. Enerzijds kan een te sterke nadruk op de staat leiden tot afhankelijkheid van de overheid en een verzwakking van de verantwoordelijkheid van burgers en maatschappelijke verbanden. Anderzijds kan radicaal marktliberalisme leiden tot de ontworteling van gemeenschappen, druk op gezinnen, een te grote concentratie van economische macht en onzekerheid voor werknemers door vergaande flexibilisering of de verplaatsing van industrie.

Het conservatisme zoekt daarom vaak naar een evenwicht tussen markt, overheid en gemeenschap. De markt is belangrijk voor ondernemerschap, innovatie en welvaart. De overheid heeft een rol in het bewaken van de maatschappelijke orde en het beschermen van publieke belangen. Maar sterke gemeenschappen blijven essentieel als fundament van een vrije en verantwoordelijke samenleving.

Hieruit volgt ook dat verantwoordelijkheid in eerste instantie wordt gelegd waar die thuishoort: bij het individu, het gezin en de gemeenschap. Maar dat betekent niet dat de overheid zich afzijdig moet houden wanneer deze verbanden tekortschieten. De overheid moet mensen en gemeenschappen niet aan hun lot overlaten, maar waar nodig aanvullend optreden, bij voorkeur tijdelijk en zo dicht mogelijk bij de samenleving. De overheid moet daarbij niet overnemen wat mensen en gemeenschappen zelf kunnen, maar hen juist in staat stellen hun eigen verantwoordelijkheid te dragen.

4. Gespreide economische macht: MKB, familiebedrijven en tegengaan van crony capitalism

Een werkelijk vrije economie vraagt niet alleen om vrijheid van ondernemen, maar ook om een brede spreiding van economische macht. Het midden- en kleinbedrijf (MKB), familiebedrijven en zelfstandige ondernemers vormen een belangrijk onderdeel van de economische onafhankelijkheid van een land. Zij zorgen voor werkgelegenheid, innovatie, regionale betrokkenheid en langdurige binding met de gemeenschap.

Conservatieve economische politiek is daarom niet gericht op het beschermen van individuele bedrijven, maar op het beschermen van vrije concurrentie en een gelijk economisch speelveld waarop ook kleinere ondernemingen en nieuwe ondernemers kunnen concurreren. Economische macht mag zich niet zodanig concentreren dat een kleine groep grote ondernemingen of vermogensbeheerders een dominante positie krijgt.

Hierin schuilt het risico van crony capitalism: een situatie waarin grote ondernemingen hun economische positie niet alleen op de markt, maar ook via politieke invloed, lobby en regelgeving weten te beschermen. Wanneer grote bedrijven door hun omvang en lobbykracht structureel meer invloed krijgen op beleid dan kleine ondernemers en burgers, raakt niet alleen de concurrentie verstoord, maar ook het functioneren van de democratie. Economische macht is immers ook politieke macht.

Het conservatieve antwoord is daarom niet een grotere sturende overheid, maar een overheid die de voorwaarden voor een vrije en eerlijke economie scherp bewaakt:

• sterke mededinging
• realistische en beperkte regelgeving
• ruimte voor ondernemerschap
• een brede spreiding van eigendom
• een gelijk speelveld voor multinationals, MKB'ers, familiebedrijven en startende ondernemingen

5. Arbeid heeft een sociale betekenis

Werk is voor conservatieven meer dan alleen een bron van inkomen voor het levensonderhoud. Het geeft structuur, bevordert verantwoordelijkheid, creëert sociale contacten en geeft mensen waardigheid. Daarom bestaat er vaak aandacht voor een economische politiek die arbeidsparticipatie stimuleert en werken lonend maakt, maar ook voor de kwaliteit en stabiliteit van werk, zoals goede arbeidsvoorwaarden en arbeidstijdenwetgeving.

Arbeidsparticipatie is dus belangrijk: voor mensen zelf, maar ook om mee te doen en bij te dragen aan de welvaart van de gemeenschap. Tegelijkertijd is het belangrijk dat mensen zich kunnen inzetten voor de bredere gemeenschap: voor de opvoeding van hun kinderen, mantelzorg voor zieke ouders, vrijwilligerswerk bij de voetbalclub, het vieren van religieuze feestdagen, enzovoort. Mensen moeten dus niet alleen kunnen werken, maar ook ruimte hebben voor de andere verantwoordelijkheden die het leven in een gemeenschap met zich meebrengt. Niet ieder uur dat iemand niet op de arbeidsmarkt doorbrengt, is economisch 'verlies'. Als samenleving moeten we daarom de zorg voor kinderen, ouderen en hulpbehoevenden en de inzet voor verenigingen en clubs sterk waarderen en mogelijk maken.

Een conservatieve economische politiek stelt mensen in staat verantwoordelijkheid te dragen voor het welzijn van hun gemeenschap, vanuit hun rol als ouder, mantelzorger of vrijwilliger. Zij moet ervoor waken mensen niet te reduceren tot louter economische actoren: ondernemer, consument of arbeidskracht.

Samenvattend

De kern van een conservatieve economische visie is niet "zo weinig mogelijk staat" of "zo veel mogelijk markt", maar een economische orde die eigenaarschap, verantwoordelijkheid, gezinnen, gemeenschappen en maatschappelijke stabiliteit versterkt. Deze economische orde moet bijdragen aan de sociale en culturele voorwaarden voor een sterke en vrije samenleving.

Vanuit die logica kan een conservatief soms pleiten voor marktwerking en deregulering, maar in andere gevallen juist voor bescherming van werknemers, gezinnen, regio's, strategische sectoren of sociale instituties. De vraag is steeds niet alleen wat economisch het meest efficiënt is, hoe belangrijk dat ook is, maar ook welke politieke keuzes de sociale en culturele voorwaarden voor een vrije samenleving versterken en daarmee bijdragen aan een vrije en krachtige economie, met sterke ondernemers en innovatieve en waardevolle bedrijven.